کد خبر : 1351             انتشار : 1395/03/05 12:19          تعداد بازدید : 517
آرماني بزرگ اما پرنقص براي مشکلات آب اير

طرح هاي انتقال آب، راه چاره مشکل ايران نيستند

نويسنده: علي ميرچي* . کاوه مدني
مترجم: محمدرضا جعفري

به نظر مي رسد آرمان هاي عظيم و باشکوه براي حل مسئله کم آبي، براي ميليون هانفر از ساکنان شهرهاي خشک مرکزي ايران که با خشک سالي دست وپنجه نرم مي کنند بسيار جذاب است. طرح هاي آرمان گرايانه انتقال آب در پاسخ به فراخوان رئيس جمهور روحاني ارائه شده اند. انتقال آب شيرين شده از درياي خزر و خليج فارس و درياي عمان به فلات مرکزي ايران از شناخته شده ترين اين طرح هاست. محمدرضا خباز، استاندار سمنان؛ استاني که بين نوار ساحلي پرآب درياي خزر و کوير مرکزي ايران محصور است، از حاميان پروپاقرص انتقال آب درياي خزر، به عنوان راه حلي پايدار است. او ماه گذشته اعلام کرد: براي تامين تقاضاي آب مورد نياز فلات مرکزي ايران از جمله سمنان گزينه ديگري وجود ندارد. طرح انتقال آب از درياي خزر در سال ٢٠١٢ در زمان رياست جمهوري محمود احمدي نژاد مطرح ولي با روي کارآمدن حسن روحاني در سال ٢٠١٣ به خاطر نگراني ها و نظرات سازمان حفاظت از محيط زيست کنار گذاشته شد تا اينکه دوباره در دستور کار قرار گرفت و اکنون در مرحله برنامه ريزي قرار دارد. ٤٦٠کيلومتر لوله گذاري همراه با ايستگاه هاي پمپاژ براي غلبه بر اختلاف ارتفاع ٢٠٠٠ متري رشته کوه هاي البرز از جمله تاسيسات اجرائي اين طرح است. اين پروژه، انتقال آب را به شهرهاي قم، کاشان و اصفهان و سپس به سمت شمال شرقي- استان خراسان- ممکن مي کند. اجتناب از جيره بندي آب در شهرها، مقابله با تهديدهاي ناشي از بحران کمبود آب در مناطق بي بضاعت کشاورزي و جلوگيري از نابودي محيط زيست در مقصد، دلايل اصلي موافقان براي توجيه آن است. انتقال آب از خليج فارس و درياي عمان از ديگر طرح هاي بلندپروازانه با هدف تامين مطمئن آب آشاميدني براي ٤٧ ميليون نفر در ١٦ استان است. در اسفندماه سال ١٣٩٤ رئيس جمهور روحاني از اختصاص بودجه ٤٠٠ ميليون دلاري براي آغاز مقدمات اين طرح خبر داد. حميدرضا جانباز، مديرعامل شرکت مهندسي آب و فاضلاب کشور، توضيحاتي راجع به اين کلان طرح شامل پروژه هاي مختلف و مراحل اجرائي آن که اغلب در مرحله طرح و برنامه قرار دارد ارائه کرد. ولي برخي از اين پروژه ها مانند انتقال آب از درياي عمان به شمالي ترين نقطه سيستان وبلوچستان به مرحله عمل درآمده است. بااين حال هم زمان که عمليات اجرائي اين طرح ها آغاز مي شود، اين سوال همچنان باقي مي ماند که آيا ارسال آب شيرين شده از صدها کيلومتر دورتر، تنها راه مطمئن و پايدار براي مقابله با کم آبي کلان شهرها و دشت هاي خشک است؟
متخصصان منابع آب به اين سوال پاسخ منفي مي دهند. استدلال آنها بر دو جنبه اقتصادي و زيست محيطي تکيه مي کند. برخي از اهالي دانشگاه و فعالان محيط زيست خواهان توقف و کنارگذاشتن اين طرح ها به دليل پيامدهاي احتمالي آن نظير جنگل زدايي، نابودي زادبوم ها و تنوع زيستي در جنگل هاي هيرکاني و اکوسيستم هاي جلگه و کوهپايه هاي رشته کوه البرز و همچنين درياي خزر، هستند. آنها همچنين نگرانند که اين طرح به عنوان الگويي توسط آذربايجان، قزاقستان، روسيه و ترکمنستان، چهار کشور همسايه درياي خزر، مورد استفاده قرار بگيرد.
همچنين برخي از مخالفان مي گويند که طرح هاي انتقال آب خلاف اصل ٥٠ قانون اساسي ايران است که حفظ محيط زيست را وظيفه اي عمومي دانسته و هرگونه فعاليت اقتصادي و عمراني را که موجب آلودگي يا باعث ايجاد صدمات جبران ناپذير به محيط زيست شود، ممنوع کرده است. دوگانگي دو مقوله مديريت آب و حفظ محيط زيست موضوعي جديد نيست اما رشد فزاينده اي پيدا کرده است. مسئله کمبود آب در ايران ناشي از ترکيب چند عامل مختلف مانند رشد بي رويه و نبود توازن در توزيع مکاني جمعيت، کشاورزي ناکارآمد، سوءمديريت و عطش توسعه است. با تنها ٢٥٠ ميلي متر باران در سال، کمتر از يک سوم ميانگين جهاني، ايران عموما سرزميني خشک است. براي دهه ها اين کشور، شيفته راه حل هاي عظيم و مهندسي براي ذخيره و تامين مطمئن آب همچون احداث سد و تونل هاي انتقال بوده است. بااين حال ايران بايد بياموزد انتقال ميان حوضه اي از يک منطقه جغرافيايي به منطقه ديگر و در مسافت هاي طولاني، راه حل جامع و کاملي براي مسئله آب نيست. در چند دهه، مجموعه اي از طرح هاي انتقال آب از سرشاخه هاي رودخانه کارون، جريان طبيعي زاينده رود را به بيش از دو برابر رساند، ذخيره اي بزرگ از آب هاي سطحي براي قطب استراتژيک اجتماعي-سياسي در مرکز ايران. ولي اين تامين آب، در عمل مشوق توسعه لجام گسيخته و ترغيب مردم به مهاجرت به اين قطب مرکزي بوده است. درعين حال از پيامدهاي اين طرح، بازگشت کم آبي تنها چند سال پس از پايان هر پروژه بود درحالي که در پايين دست، تالاب گاوخوني با کاهش آورد آب و عدم امکان حفظ مناسب زيست بوم هاي آبي مواجه است. به طورکلي و از ديدگاه درازمدت، پروژه هاي تامين آب زاينده رود نه تنها وضعيت را بهبود نبخشيده که آن را بدتر هم کرده است. راهکارهاي افتخارآميز سازه اي سابق، امروزه به عنوان دليل مهمي براي خشک شدن درياچه اروميه، بزرگ ترين درياچه آب شور در خاورميانه و نيز از عوامل ايجاد گردوغبار و ريزگرد در مناطق غرب و جنوب غربي ايران به شمار مي آيد. علاوه بر اين، کاهش ذخاير آب هاي زيرزميني نشاني روشن از مديريت ناپايدار و غيرمطمئن و وقوع «ورشکستگي آبي» در سطح کشور در اثر استحصال بيش ازحد از آبخوان هاي تجديدپذير طبيعي بوده است. ابعاد عظيم طرح هاي انتقال آب در دست اجرا، به اين معني است که هرگونه اشتباه محاسباتي مي تواند اثرات دائمي و عميقي بر جا بگذارد. ترديدها درباره اين کلان طرح ها به واسطه تجربه هاي ناموفق پيشين تشديد مي شود. به عنوان مثال سد گتوند در استان خوزستان در بستر نمکي احداث شد که آب مخزن پشت سد را بيش از مقدار مجاز براي استفاده شور مي کند. فاز مطالعاتي پروژه قادر به تشخيص اين نکته نبود که وضعيت زمين شناسي، اجازه ذخيره آب مناسب براي آبياري را در اين محل نمي دهد. مجموعه اي از ملاحظات و فشارهاي واقعي بر حکومت براي تامين مطمئن آب و تشويق به توسعه صنعت و کشاورزي در استان هاي مرکزي به مديريت منابع آب اهميت بخشيده است. در سطح جهاني نيز، حکومت هاي مشابه با وضعيت ايران، مانند چين و برزيل، به دنبال طرح هاي مبتني بر انتقال آب رفته اند. ولي هنوز مي توان با اجراي مجموعه اي از راهبردهاي مديريت آب از تبعات کم آبي کاست، پيش از آنکه کشور با پيامدهاي دشوار طرح هاي افراطي و پرهزينه منابع روبه رو شود. اصلاح قيمت آب، ايجاد مشوق ها و محرک هاي حفظ محيط زيست، بهبود روش ها و فناوري کشاورزي، نگهداشت و جمع آوري هرزآب هاي سطحي، کاهش هدرروي آب در شبکه هاي فرسوده توزيع آب، ايجاد محدوديت در استحصال آب از منابع زيرزميني و تصفيه و بازيافت فاضلاب از جمله اين راهکارهاست. در مجموع بايد گفت انتقال بين حوضه اي آب شيرين روشي کمترپذيرفته شده است که تنها به عنوان آخرين راهکار مي تواند به کار گرفته شود.
- استاديار بخش مهندسي عمران و مرکز مديريت منابع طبيعي دانشگاه تگزاس، ال پاسو
- دانشيار مديريت محيط زيست، مرکز سياست محيط زيست، امپريال کالج لندن
گاردين، ٩ مي ٢٠١٦



روزنامه شرق
البحث في ارشیف الموقع
تقریر مصور لیوم الشاب في معشور
نمادهای حیوانی درتمدن عیلام/حسین فرج الله
النشاط المُزدهِر الثقافي ومنطقة معشور
إلمتهَم/شعر:حسين فاضل جنامي
شهرهایی حقیقی با نام هایی جعلی رضا شاهی
فرقة اگزار للمسرح تقدم باکورة اعمالها في مدینة معشور
احلى الاعياد بنکهة هلال و هيل + صور
تخریب و القای تفرقه بین نخبگان عرب در فضای مجازی
اسدی:در شادگان و آبادان، نخل‌های فراوانی در حال نابودی هستند
آیت‌الله کعبی:انتقال آب خوزستان با وجود مشکلات فراوان جای سؤال دارد
عادت هميشگي حاضران در عرصه فرهنگ
معایدة الکبری در روز اجرا لغو شد
استفاده از کولر آبی در هوای ریزگردی، ممنوع
نخستین جشنواره «تعلیم، رسانه، تربیت» در خوزستان برگزار می شود
مدينة تستر تحتفل بعيد الفطر المبارک/تقرير مصور
معایدة فرحة العید في مدینة المحمرة(اللیلة الاولی)/صور
معایدة عدد من النخبة الأهوازیة مع آیة الله الحیدري(صور)
معایدة عدد من النخبة الأهوازیة مع آیة الله الجزایري(صور)
مدينة رامز تحتفل بعيد الفطر المبارک/تقرير مصور
اجواء العيد في الدورق/تقرير مصور
العيد في قلعة کنعان /تقرير مصور
اجواء العيد في تستر/تقریر مصور
معرفی دو کتاب از مهندس عبدالرضا نواصري
شدة ورد هايکوية من الأهواز/مصطفی جمال
 
مجله تحلیلی خبری بروال , دفتر مرکزی اهواز ، زیر نظر شورای سردبیری