کد خبر : 1460             انتشار : 1395/03/25 17:00          تعداد بازدید : 1779

گیلگامش اولین شاهنامه جهان، باقدمتی 6000ساله

حماسه گیلگامش حماسه ی ملت عرب سروده مردم عراق باستان ویادآور قدرت وتسلط مردم سامی نژاد بر چهارجهت جهان است. مردمی که اولین نگارندگان ،اولین ارتش جهان ،اولین حماسه یا شاهنامه جهان وبسیاری از اولین ها را به نام خود ثبت نموده اند.
گیلگامش اولین شاهنامه جهان، باقدمتی 6000ساله

نویسنده:حسین فرج الله

درتاروپود نقوش برجسته جهان باستان نقش مردی نیرومند با بازوانی به هم تنیده دیده می شودکه شیری رازیربغل خودگرفته وباریشی بلند وچهره ای کشیده مصمم واستوار دور دستها را نظاره گراست .این همان گیلگامش معروف که نمونه ای از آن درموزه شوش وجوددارد ونماد قدرت تمدن شوش وآشور است( هرچند که این شاهنامه مربوط به سومریان است امادرتمدن آشوریان به شدت انتشار یافت).

حماسه گیلگامش حماسه ی ملت عرب سروده مردم عراق باستان ویادآور قدرت وتسلط مردم سامی نژاد بر چهارجهت جهان است.
مردمی که اولین نگارندگان ،اولین ارتش جهان ،اولین حماسه یا شاهنامه جهان وبسیاری از اولین ها را به نام خود ثبت نموده اند.مردمی که اولین شعروآواز بشر را تدوین نمودند وبا آن آوازهاوحماسه ها لشکریان خودرا به حرکت درمی آوردند واز شرق تاغرب را زیرسلطه خود می بردند.

حماسه گیلکامش حماسه ای سومری که به خط میخی در12لوح گلی ثبت شده واولین حماسه ی مکتوب جهان می باشد.دراین حماسه گیلگامش وانکیدو دو شخصیت مهم داستانند وبا دیو جنگل تاریک خومبابا می جنگند.
(خومبا نام سرزمینی در شعیبیه شوشتر ودرمحمره کنار رودکارون می باشد)
حماسه گیلگامش بافرهنگ مردم عراق باستان وتمدن عیلام عجین شده وداستان این شخصیت برسرزبان مردم این دوسرزمین وسینه به سینه ازنسلی به نسلی منتقل می شد تا به دست ما رسیده است.

[جایگاه حماسه گیلگامش درادبیات جهان ]

حماسه گیلگامش درواقع ادیسه عراق قدیم است پژوهشگران وباستان شناسان آنرا جزء بهترين و بارزترین ادبيات جهان معرفي مي کنند که درمقایسه با ادبیات قدیم جهان بی مانند است. حماسه گیلگامش درادبیات عراق، قدیم ترین ادبیات حماسی وپهلوانی ادبیات جهان، وبه این دلیل حماسه گیلگامش بلندترین وکامل ترین حماسه ای که جهان شرق وغرب به خود دیده است تا دوران یونان باستان وحماسه ایلیاد وادیسه جهان حماسه ای مانند گیلگامش ندیده است .

با اینکه این حماسه در 4000سال قبل از میلاد تدوین شده وبه دوران وبرهه تاریخی پیش تر از آن باز می گردد.ولی بااین حال مانند دیگر آثار جهان مشهور وشناخته شده است.وهمچنان جاودان باقی مانده ودارای جذابیت انسانی در همه زمان ها ومکانهاست .جریاناتی که به آنها پرداخته همچنان فکر بشر امروزی رابه خود مشغول کرده وزندگی ،عاطفه ونگرش را تحت تأثیر خود ساخته که صحنه ها وحوادث را تاثیرگذاربر قلب انسان قرار داده است .ودر ضمن ترجمه برای خواننده روشن خواهد شد که این حماسه پهلوانی جاویدان بسیاری از جریانات روحی عمومی انسان را درمان کرده است.مانند مساله مرگ وزندگی، آنچه پس از مرگ رخ خواهد داد، جاودانگی، ونقش تاثیر گذاران جنگ همیشگی بین مرگ وزندگی ونابودی مقدر وبین اراده انسان شکست خورده در تلاش برای چنگ زدن به زندگی وبقا بیان می گردد.پس این حماسه باآن بیان، تراژیدی تکراری انسان ازلی را نقش می بندد.

همانا این حماسه فکر وموضوع مهمی را مطرح کرده و آن دلیل حتمی بودن مرگ با روشهای موثر ، حتی برای قهرمان قصه گیلگامش نیز وجودداردبا اینکه دو سوم وجود گیلگامش از جاودانگی خدایان ویک سوم آن بشری است ، زیرا خدایان همانگونه که در حماسه آمده تحت تاثیر انسان زندگی وقدرت مرگ را که از سهم بشری است درک کرده اند...ولی آیا این جزء امور بديهي نزد بشر نيست ؟
آيا حقيقت مرگ امری بدیهی نیست که شبانه روز تکرار می شود واز آن زمانی که این زمین قبل از میلیون ها سال بوجود آیدمرگ نیز وجود داشته?

پس دلیل جدیت در بیان مساله مرگ وزندگی ودلایل بر حتمی بودن آن در حماسه گیلگامش چیست؟

در حقیقت این پدیده تکراری با همه وجودش به نظر می رسد که جزءبدیهیات عقل پویا وتفکر منطقی است .ولی همچنان معمای پیچیده ای برای احساسات فردی وگرایش هاوغریزه های زندگی انسان می باشد .ودل مشغولی مهمی بر سردرزندگی انسان های پیر می شود.این حقیقت به شکل جنگی میان اراده انسان که به زندگی چنگ زده وبین آن حقیقت بدیهی برای عقل ومنطق یعنی مرگ است .
علاوه بر آن حماسه با دلایل بسیار ساده براین حقیقت بدیهی برتری می یابد .ومساله اخلاقی بزرگی، از قدیم ترین دوران عقل انسان را به خود مشغول ساخته واورا دربرگرفته است.پس اگر مرگ حتمی بود ورسیدن به زندگی جاوید چه از روی چیره شدن برمرگ یا زندگی دیگر (واین نظر واقع واشکاری نزد عراقیان قدیم است) پس چه لزومی دارد که شخص دراین دنیا زندگی کند؟
آیا این دنیا را می سازد واز ان می گریزدواین جهان را ترک می کند وبه جهان اخرت می رود؟
آیا راه لذت جویی وکام گرفتن از دنیا را درپیش گیرد همان گونه که برزبان صاحب مغازه در داستان امد ؟
ویا رقابت زندگی وقانون ان را بپذیرد وانچه را راه فراری از ان نیست را بپذیردوبه کارهایی که او رادمانند قهرمان قصه گیلگامش جاودان می ساخت پس ازانکه از ان رقابت سخت برای رسیدن به جاودانگی ناامید شد ، دست بزند ؟

این جریانات نظر وفکر کلی قصه حماسی را برای ما بازگو می کند،وبرای ان راه حل های منسجم همراه با روشهای عقاید دینی وشرایط اجتماعی رایج درمیان مردم در 4000سال ق.م.دران جامعه متمدن را به تصویر می کشد.وان با روي اوردن به اين زندگی وبهره گیری تا اخرین حد بهره کشی فردی ودادان کارهایی که فرد وزبان حال اورا جاودان سازد.وبه خاطر سپردن برای انسان عمر دیگری است .

این جریان مرگ وزندگی فقط مختص مردم عراق قدیم نیست بلکه این مساله ادبیات ملت ها واقوام مختلف وعصرهای گوناگون را دربر می گیرد.این جریان را درادبیات یونان ریشه دار می یابیم وهمچنین درادبیات مردم عرب قصه های فراوانی از افرادی که عمر طولانی داشته ونیز خبرهای فراوانی از قهرمانی که دست به مبارزه وجنگجویی های برای حل مشکل مرگ وزندگی وجاودانگی زدنند.مانند قصه لقمان حکیم که دراثار ملت عرب در عصر قبل از اسلام وذی القرنین اقوام تبع وشمر یرعش وقیس بن زهیر که جاودانگی برای برخی ازاین افراد بیان شده است .از جمله افرادی که درادبیات عرب به جاودانگی رسیده خضر نبی است وهمچنین برای برخی از انها عمرهای طولانی که با مرگ پایان می یابد نسبت داده اند مانند لقمان حکیم که گفته می شود عمر هفت غول را یافته است وغول اخر( لبد) بوده که عمر لقمان با ان به پایان رسیده است.

اضافه براین جریانات انسانی بزرگ ،خواننده در حماسه گیلگامش به تصاویر زیبایی از موضوعات ازلی وحساس انسانی برمی خورد.پس دران عشق وحقیقت ، کینه وارزو ومیل وگرایش شدید به خاطره ها وقهرمانی ها ومبارزه ورثای محبوب وجود دارد.

وشاید زیباترین رثادرتاریخ عشق ودوستی رثای تاثیر گذارگیلگامش وگریه برای دوستش انکیدو بوده است .

وعلاوه بر آن حماسه بر مرتبه ای از اهمیت وخطر برای به تصویر کشیدت تصویری تاثیر گذارومهم از ادبیات بین النهرین است .پس ان تمدن معدنی مهم وقابل توجه برای کاوش گران تمدن بین النهرین در 4000سال ق.م.می باشد.وبه عقاید دینی وتفکرات ونظرهای انها درزندگی وجهان پیرامون انهاوحالتهای اجتماعی وجنبه های با اهمیت در زندگی انها وعواطف وعقلانیت وروابط اجتماعی وترکیب اجتماع قدیم ترین تمدن جهان وآبادانی ان پی خواهد برد.ونیز تصویر زیبا وجالبی از زندگی ابتدائي همراه با تمدن بین النهرین وچگونگی وکیفیت رسیدن به تمدن وخوبی هاوبدی های این تمدن را خواهد دید واین تصویر درزندگی شخصیت دوم قصه انکیدو دوست گیلگامش قابل دیدن است.

انتشار حماسه گیلگامش درتمدن های باستان:

اگر حماسه گیلگامش همچنان با رویدادها وحوادثش مردم دوران امروز را ان هم پس از 6000سال از زمان نوشتن وبا همه اختلافات سلیقه ای وارزشهای فکری تحت تاثیر قرار می دهد .پس چه تاثیر شگرفی بر عقل های مردم عراق قدیم به طورخاص وبر تمدن های مجاور عراق به طور عمومی داشته است .
وشاید بهترین دلیل تاثیر گذاری فراوان ان عقل های مردم تمدن های باستان انتشار فوق العاده این حماسه درجهان باستان بوده است .پس درمقایسه با ساکنان اولیه عراق ، انتشار این حماسه فقط دربخش جنوبی ومیانی عراق نبوده ، یعنی همان بخشی که به سرزمین سومر واکد معروف بوده است، بلکه به بخش های شمالی یعنی سرزمین اشوریان نیز نفوذپیداکرد.ونسخه های گلی فراوانی از ان درتمدن های عراق قدیم یعنی در عهد بابلیان(هزاره دوم پیش از میلاد) نیز یافت شده است .اما درمورد سرزمین وتمدن اشوریان همانا اخرین وکامل ترین نسخه این اثر در خزانه شاهی اشور بنی بال یافت شده است .که به زودی درباره ان توضیح خواهیم داد.
ودرمقایسه با دیگر مراکز تمدن های قدیم لارم است گفته شود که جدیدا برخی از کاوشگران به تکه ها ونسخه های فراوانی در سرزمین ترکیه دست یافته اند .که برخی ار این نسخه ها به زبان بابلی قدیم تدوین شده اند.همچنین دو نمونه ترجمه به دو زبان حیتی وحوری یافت شده است. وجدیدا به نسخه ای که شامل برخی بخش های حماسه است در یکی از شهرهای فلسطین قدیم که همان شهر مجدو(که درتورات مشهور است) می باشد ،دست یافته اند .ودوران این نسخه کوچک به قرن 14 ق.م.باز می گردد.

شايد در اطراف اثار منطقه معروف به سلطان تپه در جنوب ترکیه ونزدیک حران قطعه هایی ازحماسه یافت شده که نامه عجیبی رابیان می کند که یکی از نویسندگان در 2000سال قبل از میلاد از زبان گیلگامش جعل نموده است وآنرا به پادشاهی ازدوران باستان مربوط می سازد که دران به گیلگامش اشاره داردکه از این پادشاه تقاضای سنگ های گران بها کرده تا برای انکیدو طلمس بسازد واورااز مرگ نجات دهد که وزن این این تکه سنگ که این نامه روی ان نوشته شده به حدود 30من یعنی معادل 15 کیلو گرم است .

این هم از انتشار گسترده به طور مستقیم ، یا از طریق نسخه برداری ترجمه های مختلف که درتمدن های باستان یافت شده است .ولی این حماسه به طور غیر مستقیم نیز بر اثار وادبیات وقصه ها وحماسه های جهان باستان نیز اثر داشته است ،که این قصه ها تحت تاثیر این حماسه قرار گرفته اند ، ومهترین بخش ان حادثه طوفان که چقدربین ملت های باستان تشابه دارد.وزیباترین وطولانی ترین انها روایت تورات درباره حادثه طوفان است .که بین روایت حماسه گیلگامش از این حادثه که برعقول مردم تمدن های باستان اثر گذاشته وباعث اقتباس این روایت وحادثه از ادبیات بین النهرین شد.وچیزی که ما به ان معتقدیم ان است که حادثه طوفان روایت واقعی از یک حادثه در برهه ای از تاریخ بسیار گذشته است ، وانقدراین حادثه اثرگذاربوده که اثرشگرفی بر عقول نسل های متمادی ومختلف داشته که باعث شده به طور سینه به سینه وشفایی نقل شودواین نقل هاباعث شد که واقعیت تاریخی این حادثه خدشه دار شود.وبا توجه به شباهت فراوان میان روایت طوفان حماسه گیلگامش وروایت تورات ، مارابه این باوررسانده است که این دوروایت ازیک حادثه حقیقی خبر می دهند.واین حادثه درعراق قدیم رخ داده وگمان می رود که دربخش جنوبی عراق باشدیعنی در قسمت پست ورسوبی که زمان وقوع این حادثه به دورانی باز می گردد که درتاریخ عراق به جمدة نصر(3200ق.م) باز می گرددوبه دوره عصر تمدن های جدید یعنی دوره شکوفایی سلسله های (3000ق.م)باز می گردد،که وجودآن مربوط به دلایل جدیدی از حفاریهای تازه که به بقایای رسوب های طوفان دست یافته اندکه به دوران میان جمدة نصر وعصر شکوفایی سلسله ها در برخی شهرهای قدیمی مانند کیش (تل الاحمر کنونی) والورکاءوشروباک (فاره کنوني)باز مي گردد.ولازم به ذکر است که شهر شروباک بنابرروایت گیلگامش شهر حضرت نوح وطوفان دربابل بوده که به (اتو-نبشتم) معروف بوده وهمان گونه که دراثبات سلسه پادشاهان سومر امده این شهر جزء هشت شهری است که سلسه هایی قبل از طوفان درحکمرانی کرده بودنند.که این اثبات ها مشهور سلسه های حاکم عراق رابه دوقسمت تقسیم می کنند ، سلسه هایی که قبل از طوفان حاکم بودنند وانهایی که بعد از طوفان حاکم شدند.اما درمورددلیل ان طوفان باید گفته شود که سرزمین پست وهمواری مانند عراق درطول تاریخ همیشه مورد هجوم سیل های فراوان بوده است .(هرچند که نباید گفته های قرآن را فراموش کرد ودرمورد عذاب قوم نوح نیزتوجه داشت ).

اما قهرمان این حماسه گیلگامش که نامش دربیشتر ادبیات جهان نفوذکردویا اینکه مراحل حماسه وسفرها وکارهایش به شخصیت های حماسه های دیگر نسبت داده شده است مانند هرقل واسکندر وذی القرنین وادیسیوس درادیسه ودیگر قهرمان قصه ها (مانند رستم وسهراب شاهنامه فارسی).


تاثیر حماسه گیلگامش بر شاهنامه فردوسی

شاهنامه فردوسی تاثیریا درواقع می توان گفت اقتباسات فراوانی از حماسه گیلگامش وایلیاد وادیسه داشته، که می توان به هفت خوان یاهفت مرحله اشاره کرد که این هفت مرحله مبارزه به خمبابای خدای شر درحماسه گیلگامش آمده که به شکل هفت خوان رستم دیده می شود.
خدای خیر وخدای شر که دربه شکل خدای انلیل وخمبابا آمده اند درشاهنامه به شکل اهورا واهریمن نماد می یابند.

کشته شدن انکیدو ودر بغل گرفتن آن توسط گیلگامش وفریاد برای یافتن نوش دارو که این بخش نیز در جنگ رستم وسهراب تکرار شدهاست.

سیمرغ ورویین تن بودن شخصیت های قصه گیلگامش سیمرغ نیز در شاهنامه وهیولا ورویین تن بودن تکرار می گردد.

وجود زنی که دردل انکیدو جای می گیرد تا اورا رام کند ووجود زن در لشکر دشمن برای رام کردن فرمانده لشکر دشمن..........

قهرمان حماسه ومنابع واصول آن :

عجیب است این گیلگامش که بوده که همه قهرمان جهان را به مبارزه طلبی دعوت می کند؟ قبل از انکه بخواهیم حقایق تاریخی متعلق به شخصیت گیلگامش را بیان کنیم لازم است بگوییم که: گیلگامش درادبیات قدیم بین النهرین یکی از قهرمانان برجسته قصه هاوحماسه ها بوده وکارهاو ماجراجویی وجنگجویی های او ماده اولیه همه قصه های سومری وبابلی بوده است.هرچندکه حقایق تاریخی درموردشخصیت گیلگامش کم است ولی نامش دراثبات پادشاهان سومری از سلسله اوروک اول امده ، واين سلسله دومين سلسله پادشاهی عراق پس ازطوفان نوح بوده که اولین سلسله که بدون فاصله پس ازطوفان حکمرانی کرده سلسله پادشاهان کیش بوده است.ودرترتیب پادشاهان سلسله اوروک پنجمین پادشاه این سلسله گیلگامش است واین نوشته دوران حکمرانی اورا 126سال ذکرنموده است . وروایت بنابر آنچه درحماسه امده نقل می کنند که مادرش الاهه (ننسون) همسر لوکال بنده (بندا) ولی گفته می شود که پدراو لوکال بنده نبوده ودراثبات پادشاهان سومر به نام (للا )که نوعی شیطان بوده امده است .واوکاهن معبد کلاب بوده است .(کلاب قسمت دوم شهر اوروک بوده وقسمت اول شهر به نام ای-انامعروف بوده که معبد مقدس مخصوص به عبادت الاهه انو والاهه انانایا عشتار بوده است )ونیز یکی ازپادشاهان اوروک به نام انام از عهد بابل قدیم درحدود 2000ق.م.ذکرکرده که ساخت حصار شهر الورکاء از کارهای گیلگامش قهرمان بوده است .ونیز در نوشته های اورنمو پادشاه وموسس سلسله اور شوم (2100-1900ق.م.) امده است که گیلگامش پادشاه وقاضي عالم زیرین (سفلی) شده است.

(دستوای شوشتر یکی از شهرهای اوروک بوده زیرا مهر پادشاهی به نام اوروک در این محوطه تاریخی یافت شده است)

با این عنوان بازدر طلسمی دینی به نام خدای گیلگامش یاد شده است .وبه نظر می رسد که قدیم ترین مکانی که نام گیلگامش و لوکال بنده به عنوان دو خدادران ذکر شده لوحه های گلی است که درشروباک قدیم (فاره کنونی )یافت شده است که تاریخ انها به اواخر عهد جمدة نصر در 3200ق.م.باز مي گردد.وپژوهشگران براین عقیده هستند که دلایل واثار یافته شده درلوحه های گلی ثابت می کند که گیلگامش یکی از پادشاهان دولت شهرسومری بوده که در عهد شکوفایی سلسله ها (3000-2400ق.م) می زیسته وشاید از اواخر عصر جمدة نصرياد شده باشد.واوقطعا در شهر الورکاءپادشاهی کرده وکارهای قهرمانانه مختلف در قصه ها واساطیر سومری به اونسبت داده شده که از جمله قصه (اقا )اگاءپادشاه کیش ودرگیری او با گیلگامش بوده است.واین حماسه دردوره حکومت پادشاهان اکدی که درزمان سارگون اکدی به قدرت رسیدند به اوج شهرت وشکوفایی رسید (2350ق.م) ودر ابتدای سال های 2000ق.م.به طور کامل تدوین شد.

*نکته مهم آن است که انکیدو پس از کشته شدن ونرسیدن نوش دارو به خدای جهان زیرین یعنی خدای درک تبدیل می شود واین نام که به درک الاسفل درقران آمده یکی از وجوه اشتراک مطالب قرآن کریم با حماسه گیلگامش می باشد.علاوه برآن قصه طوفان نوح وبسیاری موارد دیگر*

نوشتن نام گیلگامش در شکل های مختلف وارد شده که مشهورترین انها عبارتند از :

1-درزبان سومری-Gish-Bil-Mesh

2-وبه روش رمز گذاری وعلامتis-Gish-tu-barواین رموزدرزبان اکدی معادل با اسم گیلگامش می باشد.

3-در لوحه های عهد بابلی قدیم این نام به شکل مختصر il-Gishذکرشده است .
4-درنسخه های اکدی وحیتی که درترکیه به دست امده Gish-Gim-MAsh امده است .
5-دربعضی کناب های رومی به نامGilgamosامده .

6-ودر نوشته های اثبات پادشاهان بابل به زبان ارامی به شکل جمیموس وجلمجوس امده .
ودرواقع معنای دقیق نام گیلگامش را کسی نمی داند ولی برخی از نوشته های اکدی معنای آنرا به جنگاور پیشتاز ترجمه کرده است واحتمال می رود که ترجمه سومری نام او له معنای مردی که عامل رویش درخت جدیدی می شود ترجمه شده است که به معنای مردی که سلسله ای بوجود خواهد اورد.

نقش گیلگامش وانکیدو درهنر:

واین مبحث را با موردی که ارتباط مستقیم با شخصیت این قهرمان ودوستش انکیدو ارتباط داردبه پایان می بریم ، وان اینکه این دو قهرمان فقط به اساطیر وقصه های حماسی جهان باستان وبین النهرین ختم نمی شودبلکه انها الگوی هنر تمدن بین النهرین وبخصوص درحجاریها ومهرهای استوانه ای بوده اند.پس درمهرهای دوره شکوفایی سلسله ها (3000-2400ق.م) بسیارنقش این قهرمان درحالی مشغول مبارزه با حیوانات وحشی است دیده می شود وپژوهشگران گفته که این نقش همان گیلگامش است .ونیز مهر استوانه ای زیبایی به شکل قهرمانی که با شیر درحال جنگ است برروی ان نقش بسته وروی ان نام مالک ان که خود را اور -گیلگامش یعنی خادم گیلگامش یا دوست گیلگامش معرفی می کند.وهمچنین درکشفیات به مهری دست یافته اند که نام پادشاه اکدی (شارلی شاری) برروی آن نوشته شده ودران مهرتصویر قهرمان گیلگامش که بالای سراو دوشاخ که ازنشانه های خدایان بوده نقش بسته است .ودر سنگ نگاره های اشوری گیلگامش که پادشاهی اورا درشکل های گوناگون نشان داده ومشهورترین انها شخصی که دو بز رابرای قربانی نرد خدای خورشید( الاه الشمش) حمل می کند.ونقوشی که در دو حجاری بزرگ در کاخ پادشاه اشوری سارگون در پایتختش خرساباد یافت شده که متعلق به سالهای (720-702ق.م) می باشند که دراین نقوش گیلگامش به شکل خیلی بزرک حجاری شده درحالی که در راستش ساطوری راحمل می کند ودر وست چپش شیری را که بسیار کوچک حجاری شده را به زیر بغل داردکه ریاده روی درکوچک بودن شیر برای نشان دادن عظمت گیلگامش است .

اما انکیدودربیشتر نقش های هنری به شکل ترکیبی از سروسینه انسان وپایین تنه گاونر نشان داده می شود، درحالی که کلاه خود شاخ که نشان از خدایی داردبر سر قرارداده که نشانه ای مقدس بودن می باشد.
بخش های حماسه واصول ومنابع آن :

اما درباره اجزاءواصول ومنابع حماسه نیازی به زیاده روی درتفاصیل بحث نیست زیراپژوهشگران به طور مفصل دراین مورد بحث نموده اند پس تلاش می شود که به طور خلاصه موضوع بررسی شودپس دراین زمینه می گوییم که :بااینکه حماسه از نظر هنر قصه گویی به شکل پیوسته وکامل به دست مارسیده بویژه در آخرین نسخه آن که متعلق به دوران آشوربنی بال درقرن هفتم پیش از میلاد است ولی همانگونه که از متن های ترجمه وبه هم پیوستگی حوادث برای ما روشن می شودبه نظر می اید که بیشتر جمع اوری ادبی بوده است ، یعنی این حماسه از بخش هاواجزاء متعدد تاليف شده که هربخش مربوط به حادثه اي خاص ومختلف بوده،پس ازاین اجزاء وبخش هاي مهم ،قصه هاوکارها وماجراجویی های گیلگامش ودوستش انکیدو تشکیل می شود.وبخش مهم دیگر که درباره موضوع طوفان می باشد که از نظر فنی موضوع خاصی را پی می گیرد.واین بخش لوح یازدهم، که طولانی ترین لوح حماسه است را شامل می شود. ونیز بخش سومی وجوددارد ، لوح دوازدهم آنرادربرمی گیرد، درحد خودقصه وداستان مستقلی است وبا سبک وسیاق وموضوع کلی حماسه کمی متفاوت است . موضوع این قصه درباره جهان سفلی یازیرین یا عالم ارواح می چرخد همانگونه که انکیدو دوست گیلگامش انرادیده است.
آنچه به صورت مختصر درباره تالیف فنی اثر گفته می شود آن است که نویسنده یا نویسندگان دردوبخش اول موفق تراز بخش های دیگر این حماسه بوده اند یعنی بخش ماجراجویی های گیلگامش ودوستش انکیدو، وحوادث معروف طوفان بوده که باعث شده حماسه یکپارچه به نظر برسد با اینکه نویسنده یا نویسندگان روشی مانند هزارویک شب (الف لیله ولیله)ویا کلیله ودمنه وربط قصه ها به همدیگر را دنبال کرده اند.

بخش سوم که گفته شد مربوط به جهان ارواح، انکیدو از عالم زیرین انرا روایت می کندبنابر آنچه به نظر می رسد ارتباط کمتری باموضوع اصلی قصه دارد.

اما درموردقواعد حوادث این حماسه که به زبان اکدی (بابل)است بحث برای ما روشن می کند که به منابع سومری باز می گردد.واکنون قطعه های ادبی فراوانی به زبان سومری نیز یافت شده ، که ازاین نمونه می توان قصه عشق عشتاربه گیلگامش وقصه گاو نر اسمانی را نام برد.امادرمورد حادثه طوفان متن های فراوانی به زبان سومری یافت شده وهمچنین لوح دوازدهم که دراصل سومری است نیز یافت شده که به نظرمی رسد متن اکدی ترجمه ای لفظ به لفظ از ان است .

باتوجه به استناد بسیاری از حوادث حماسه که شباهت فراوانی به قصه های سومری داردولی بیشتر محققان ومنتقدان اتفاق نظر دارند که این حماسه ثمره ادبیات بابل می باشد .واین نتیجه گیری این اثررا جزءارزشمندترین اثارجهان قرارمی دهد.همچنین انها اتفاق نظردارندکه زمان تدوین این حماسه به اوایل هزاره دوم پیش از میلاد باز می گرددواین دوران درتاریخ عراق به نام عهد بابلی معروف بوده است(2000-1500ق.م) وبا جنبشی بزرگ درزمینه تالیف وجمع اوری وترجمه در زمینه های مختلف علوم ومعارف وادبیات برمی خوریم.

اکتشاف لوح های حماسه وترجمه های گوناگون این اثر:

لازم به ذکر که اخرین و جدیدترین نسخه این حماسه، از قرن هفتم پیش از میلاد، وان عصری که بیشترین بخش ها به ان باز می گردد
به دست ما رسیده است .ومقصوداز این بخش ها نسخه هایی است که درکاخ اشور بنی بال پادشاه اشوریان به دست امده است.(668-626ق.م) ودراخرین انتشار از دوازده لوح تشکیل شده، که هرلوح به شش بخش تقسیم شده وهر لوح شامل 300سطر بوده ، به جزءلوح دوازدهم که نصف انها یعنی 150سطر را دربر دارد.وهمانگونه که گفته بودیم این لوح ارتباط کمتری با اصل حماسه دارد.ودر این دوره ازآخرین انتشار حماسه بدین شکل امده درحالی که عنوان آن از عبارت اول حماسه گرفته شده یعنی (اوکسی است که همه چیز را دید).هماگونه که در پایان هرلوح پاورقی وجود داردکه با مهر سلطنتی مهر شده ،وبا عنوان سطرهای عمومی درج شده است. وزمان اکتشاف این الواح به قرن 19م.یعنی دوره اکتشافات باستان شناسی دوستداران آثار تاریخی ونمایندگان کشورهای خارجی درشهرهای شمالی عراق قدیم باز می گردد.وافتخاراکتشاف این الواح به کاوشگران قدیمی به نام های "اوستن هنری لیرد"و"هرمز رسام"و"جورج اسمیت"درسال (1839-1853)می رسد.که این الواح را درخزانه کتاب های پادشاه آشوری درنینوا ،وبخشی از آنها درخزانه کتاب های الاهه "نبو"(خدای معرفت وحکمت) متعلق به معبد این الاهه در همان شهر یافت شده اند.ولی کسی توجهی به اهمیت این اکتشاف نداشت، تااینکه درسال 1872م.هنگامی که "جورج اسمیت"اکتشاف این الواح و وجوداشاراتی درباره روایت طوفان نوح را به طور رسمی درجلسه جمیت باستان شناسی تورات درلندن اعلام کرد.

پس این خبر شوروهیجانی درجهان برپاکرد به گونه ای که روزنامه دیلی تلگراف هزار جنیه به جورج اسمیت کمک کردتاکار کاوش درخرابه های نینوای عراق را ادامه دهد.واسمیت دراین کاربسیارموفق شد وتکه های دیگری از الواح راکشف کردوموفق شدیافته های خودرا قبل ازفوتش درسن 38درسال1876م.منتشرکند.

درپایان قرن نوزدهم تحقيقات باستان شناسي روبه افزايش نهاد.وبه سوی ثبت روشها وراه هایعلمی جدید گام برداشت.همانگونه که آشنایی پژوهشگران نسبت به خط میخی وزبانی که با آن تدوین شده بیشتر شدوکشفیات مهمی در سرزمین بین النهرین صورت گرفت که منجربه کشف نسخ ها والواح حماسه گیلگامش به زبان بابلی شد که این کشف ثابت کردکه این الواح از الواح کشف شده درنینوا قدیم ترهستند، که بیشتر آنها به هزاره دوم پیش از میلاد باز می گردندکه به برخی ازاین کشفیات درذیل اشاره خواهیم کرد.

1-دراواخرقرن نوزدهم باستان شناس معروف"برونو مایسر" به قطعه بزرگی نزد یک فروشنده آثار تاریخی دربغداد دست یافت که از نشانه های متن آن به نظر می رسد که مرجع آن شهر قدیمی "سبار"(ابو حبةامروزی نزدیک محمودیه است) می باشد.همانطورکه زمان آن به دوره بابل قدیم بازمی گردد واین قطعه مربوط متن لوح دهم می باشد.

2-درسال1914م.دانشگاه پنسلوانيا امریکا دست به خریدلوح بزرگی از یک فروشنده آثار تاریخی زد.این لوح بزرگ شامل شش ستون از نوشته ای که ثابت شده لوح دوم است .وزمان آن همچنین به دوره بابل قدیم بازمی گردد.

3-و دانشگاه یادشده (پنسیوانیا) درهمان زمان به لوح دیگری دست يافت. که به دوره بابل قدیم باز می گردد ومربوط به لوح سوم می باشد.

4-وپیش ازآن کاوشگران آلمانی در منطقه آشور یعنی قلعه شرقاط کنونی (پیش از سال1914) به شکسته هایی از نوشته های لوح ششم دست یافته بودند.

5-ودرسال1928کاوشگران آلمانی درمنطقه ورکا به دو تکه بزرگ دست یافتند که به متن لوح چهارم مربوط می شوند.

6-ودرپایتخت حیتی ها"حاتو شاش"(بوغاز کوی کنونی) به برخی از اجزاءکه به لوح پنجم بازمی گردند دست یافتند.همچنین ترجمه هایی به زبان حیتی واجزایی از ترجمه به زبان حوری یافته شد.

7-ودوتکه درکاوشهای مدیریت آثار درتپه حرمل (1945)
یافت شده که متن آنها به متن اصلی حماسه مربوط می شود.

8-وبه تازگی (1951) متن هایی از حماسه درمنطقه قدیمی به نام "سلطان تپه "درجنوب ترکیه (نزدیک حران) یافت شده است.

9-شکسته هايي ازعهد بابل جديد.

10-واکتشاف مهم دیگری که درآن برای اولین باربه شکسته هایی درمنطقه ای به نام" مجدو"درفلسطین دست یافتند (که زمان آنها به قرن14ق.م باز می گردد) مهم ترین دلیل اهمیت این کشف ارتباط میان تاریخ عراق قدیم با عبرانین می باشد.

وباهمه متن های فراوانی که بدست آمده ، هنوز شکستگی هایی دربسیاری از بخش های حماسه وجود دارد.ولی با همه این اوصاف بخش های زیادی از حماسه یافت شده به گونه ای که گفته می شود، حماسه کامل است.واز زمانی که "جورج اسمیت"ترجمه بخش های مربوط به داستان طوفان رادر سال1873منتشر کرد، بحث هاوتحقیقات روبه افزایش نهادوترجمهوهای فراوانی از این حماسه ماندگار صورت گرفت. وهمچنان تا به امروز این تحقیقات ادامه دارد.
درادامه بحث برخی ترجمه های حماسه به زبان های مختلف جهان راذکر می کنیم.
ترجمه به زبان های دانمارکی، فنلاندی، گرجستانی، ایتالیایی، هولندی، عبری(این ترجمه به نام علیلوت جلجامش بوده) انگلیسی،ودیگر زبان ها در دهه های اخیر صورت گرفته است.


گلگامش حماسه مردم سومر وعيلام:

درطول تاریخ حماسه های زیادی سروده شده است وشاید بتوان گفت که بیشتر ملت ها حماسه ای برای خود دارند اما همه این حماسه ها مانند ایلیاد وادیسه ویا شاهنامه دستخوش تغییر ودخل وتصرف شده اند اما تنها حماسه یا شاهنامه ای که دست نخورده ومحفوظ درالواح گلی سومری وبابلی به دست ما رسیده است همان حماسه گلگامش است .تمام شاهنامه های جهان امروزخواسته یا نا خواسته تحت تاثیر مستقیم یا غیر مستقیم حماسه گیلگامش بوده اند .زیرا حماسه گلگامش اولین حماسه جهان وتاریخ ان به 4000سال قبل از میلاد مسیح است، یعنی در حدود 6000سال پیش باز می گردد .شاهنامه گیلگامش تاثیر مستقیمی بر کتاب مقدس تورات داشته است وتمام حماسه های کتاب تورات واساطیر ان برگرفته ازحماسه گیلگامش است .پس از ان حماسه های تورات وارد ادبیات جهان انروز می شود وسپس در یونان رسوخ می کند وایلیادوادسه را می افریند سپس در سراسر جهان منتشرمی شود ومی توان گفت که دیگر شاهنامه ها تحت تاثیر مستقیم یا غیر مستقیم تورات وخودتورات متاثر از شاهنامه گیلگامش است.
در دوران باستان تمدن های فراوانی مانند عیلام ، سومر ، بابل، اشور، مصر، حیتی ها، ودیگر تمدنهای سامی تحت تاثیر شاهنامه گیلگامش بوده اند ودرادبیات این تمدن ها این حماسه یافت شده است که نشان از تاثیر عمیق فرهنگ سومری واشتراک فرهنگی وادبی این مردم دارد.حماسه گیگامش درادبیات شوش وعیلام یافت می شود وبسیاری از حماسه های ان درلوح های خطوط میخی شوش یافت شده است .وهنوز نام گیلگامش یا گلش یا گلگه اش درمیان مردم خوزستان رواج دارد واین نام بر سرزبانها جاری است انگار که امروز گیلگامش با انکیدو سفر خود را اغاز کرده اند وعشتار شیفته گیلگامش شده است .گیلگامش یا گلگه امش به معنای کسی است که در مقدمه لشکریا فرمانده لشکر باشد یا اجودان لشکر است .هرچند معانی دیگری نیز برای ان گفته شده است .
تمدن های بزرگ عیلام وبین النهرین از قدیم ترین ومی توان گفت اولین تمدن های جهان هستند وخلق حماسه گیلگامش موید این سخن است زیرا آنها ازمرحله قبیله ای وعشایری گذشته اند وتبدیل به یک ملت شده اند به این دلیل شاهنامه گیلگامش یک حماسه ملی است وقومی یا قبیله ای نیست واین نشان از تمدنی با شکوه دارد که انسان دراین تمدن به مرحله ای رسیده است که مفاهیم وادبیاتش وحماسه اش ملی است ومتعلق به یک گروه یا قبیله نیست .

پدر گیلگامش لوکال بندا(بندا، بنده، بنداوي،نام قبيله اي است در خوزستان) ومادرش الهه ننسون است هرچند که درنام پدر او اختلاف هست ولی بیشتر نویسندگان این نام را برگزیده اند .گفته می شود که او پادشاه دوره(اوروک) الورکاء اول، دومین سلسله پادشاهی عراق پس از طوفان حضرت نوح است .که در حدود 126سال حکومت کرد ویکی ازمقتدرترین پادشاهان سومری است .پایتخت او شهر کولبه (که هنور این کلمه در بین مردم عرب خوزستان کاربرد دارد وبه معنای شهر شلوغ است وگفته می شود سواه کولبه یعنی انجارا شلوغ کردوشاید نشان از عظمت وزیادی جمعیت ان شهر دارد ) است حصار شهر اوروک به دست گیلگامش ساخته شده است .درکتاب اورنمو پادشاه سلسله اور سوم امده است که گیلگامش پس از مرگ پادشاه وقاضی جهان سفلی شده است .

مجسمه گیلگامش با شیری درزیر بغل درشوش یافت شده که امروزه درموزه شوش نگهداری می شودونشان تاثیر وتاثر دوتمدن از یکدیگر می باشد علاوه بر آن نام عیلام وشوش وانشان چندین بار در حماسه آمده است وگیلگامش می گوید من تیر وکمان خودرا از عیلام تهیه کرده ام که به نظر می رسد در آن دوران شوش وعیلام بهترین تیروکمان راتولید می کردند.که گیلگامش افتخار می کند که کمان خودرا از عیلام آورده وبه آن درمقابل دشمنان می نازد.

حماسه گیلگامش امروزه برای بسیاری ازمردم جهان ناشناخته باقی مانده وبخصوص برای ملت عرب هنوز به شکل حقیقی شناخته نشده است .ملت عرب هنوز گیلگامش وشاهنامه اورا به آن اندازه که ایلیادوادیسه را خوانده اند نمی شناسند که می بایست دراین زمینه ‌پژوهش های بیشتری صورت گیرد.


حسین فرج الله(ابو عرفان)شوشتر

منابع:
ملحمه جیلجامش:دکتر طه باقر، به زبان عربی

شاملو، احمد، گیل گمش، نشر چشمه ،تهران، 1382
البحث في ارشیف الموقع
تقریر مصور لیوم الشاب في معشور
نمادهای حیوانی درتمدن عیلام/حسین فرج الله
النشاط المُزدهِر الثقافي ومنطقة معشور
إلمتهَم/شعر:حسين فاضل جنامي
شهرهایی حقیقی با نام هایی جعلی رضا شاهی
فرقة اگزار للمسرح تقدم باکورة اعمالها في مدینة معشور
احلى الاعياد بنکهة هلال و هيل + صور
تخریب و القای تفرقه بین نخبگان عرب در فضای مجازی
اسدی:در شادگان و آبادان، نخل‌های فراوانی در حال نابودی هستند
آیت‌الله کعبی:انتقال آب خوزستان با وجود مشکلات فراوان جای سؤال دارد
عادت هميشگي حاضران در عرصه فرهنگ
معایدة الکبری در روز اجرا لغو شد
استفاده از کولر آبی در هوای ریزگردی، ممنوع
نخستین جشنواره «تعلیم، رسانه، تربیت» در خوزستان برگزار می شود
مدينة تستر تحتفل بعيد الفطر المبارک/تقرير مصور
معایدة فرحة العید في مدینة المحمرة(اللیلة الاولی)/صور
معایدة عدد من النخبة الأهوازیة مع آیة الله الحیدري(صور)
معایدة عدد من النخبة الأهوازیة مع آیة الله الجزایري(صور)
مدينة رامز تحتفل بعيد الفطر المبارک/تقرير مصور
اجواء العيد في الدورق/تقرير مصور
العيد في قلعة کنعان /تقرير مصور
اجواء العيد في تستر/تقریر مصور
معرفی دو کتاب از مهندس عبدالرضا نواصري
شدة ورد هايکوية من الأهواز/مصطفی جمال
 
مجله تحلیلی خبری بروال , دفتر مرکزی اهواز ، زیر نظر شورای سردبیری